# Beginners' Guide/Extra (Polski)

Tip: To część wielostronicowego artykułu Przewodnik Początkującego. Kliknij tutaj jeśli wolisz czytać przewodnik w całości.

## Extra

Powinieneś(aś) mieć teraz całkowicie funkcjonalny system Arch, który moze służyć jako baza do zbudowania systemu według twoich potrzeb. Większość użytkowników jest zainteresowana systemem desktopowym, razem z dźwiękiem i grafiką. Ta część przewodnika zawiera krótki przegląd procedur potrzebnych do ich zainstalowania.

### Sudo

Sudo może znacznie ułatwić administrację systemu nie korzystając z konta roota.

### Sound

Jeśli potrzebujesz dźwięku, przejdź do Advanced Linux Sound Architecture po instrukcje. Ewentualnie najpierw przejdź do następnej sekcji i skonfiguruj dźwięk później.

Note: ALSA działa zwykle od razu po instalacji, trzeba tylko wyłączyć wyciszenie.

Advanced Linux Sound Architecture (Zaawansowana Architektura Dźwięku (w) Linuksie, ALSA) jest dołączona do jądra i zaleca się wypróbowanie jej najpierw. Jednak jeśli nie będzie działać lub nie jesteś zadowolony(a) z jakości, Open Sound System (Otwarty System Dźwięku, OSS) to dobra alternatywa. OSSv4 zostało wydane pod wolną licencją i jest uważane za znaczące udoskonalenie starszego OSSv3, które zastąpiła ALSA. Instrukcje mogą być znalezione w tym artykule.

Jeśli posiadasz zaawansowany sprzęt audio, odwiedź Dźwięk po zbiór różnych artykułów na ten temat.

### Graficzny Interfejs Użytkownika

#### Instalacja X-ów

Note: Jeśli instalujesz Archa jako gość w VirtualBox, musisz zainstalować X w inny sposób. Zobacz Arch Linux VirtualBox Guest i przeskocz do konfiguracji poniżej.

X Window System (nazywany X11 lub X) to system okien używany w systemach uniksowych. Dostarcza protokół i podstawowe narzędzia do tworzenia graficznego interfejsu użytkownika (GUI).

Zainstalujemy teraz podstawowe pakiety Xorg używając pacmana.

Zainstaluj pakiety bazowe:

    # pacman -S xorg-server xorg-xinit xorg-server-utils

Zainstaluj mesa dla wsparcia 3D:

    # pacman -S mesa

Narzędzia glxgears i glxinfo znajdują się w pakiecie mesa-demos. Zainstaluj go, jeśli ich potrzebujesz:

    # pacman -S mesa-demos

#### Instalacja sterownika wideo

Następnie, powinieneś(aś) zainstalować sterownik do twojej karty graficznej.

Musisz wiedzieć, jaki układ graficzny posiadasz w komputerze. Jeśli nie wiesz, użyj programu `/usr/sbin/lspci`:

    $ lspci | grep VGA

Note: Sterownik vesa jest najbardziej podstawowy i powinien działać z prawie każdym układem graficznym. Jeśli posiadasz rzadko spotykaną kartę i nie możesz znaleźć do niej sterownika, vesa powinna zadziałać, oferuje jednak wyłącznie nieakcelerowaną grafikę 2D.

Aby znaleźć kompletną listę otwartoźródłowych sterowników wideo, przeszukaj bazę pakietów:

    $ pacman -Ss xf86-video | less

Note: Własnościowe sterowniki dla NVIDIA i ATI są opisane w następnych sekcjach. Jeśli zamierzasz używać ich do tworzenia grafiki 3D, np. grając, rozważ ich użycie.

Użyj pacmana do zainstalowania odpowiedniego dla twojej karty sterownika wideo. Przykład dla sterownika Savage:

    # pacman -S xf86-video-savage

Tip: Dla części kart Intela, konfiguracja może być wymagana, aby uzyskać odpowiednią wydajność 2D lub 3D, zobacz Intel po więcej informacji.

##### Karty graficzne NVIDIA

Użytkownicy kart NVIDIA mają trzy opcje w kwestii sterowników (oprócz sterownika vesa):

- Otwarty sterownik nouveau, który oferuje szybką akcelerację 2D i podstawowe wsparcie 3D, które jest wystarczające dla menedżerów kompozycji. Nie obsługuje jeszcze w pełni oszczędzania energii. Feature Matrix.
- Otwarty (ale przestarzały) sterownik nv, który jest bardzo wolny i obsługuje tylko 2D.
- Własnościowy sterownik nvidia, który oferuje dobrą wydajność 3D performance i oszczędzanie energii. Nawet jeśli zamierzasz korzystać ze sterownika własnościowego, zalecane jest zainstalowanie nouveau i przełączenie na sterownik nvidia po skonfigurowaniu X-ów. Nouveau często działa od razu, podczas gdy nvidia wymaga konfiguracji. Zobacz NVIDIA po więcej informacji.

Otwarty sterownik nouveau powinien być wystarczający dla większości użytkowników i jest rekomendowany:

    # pacman -S xf86-video-nouveau

Dla eksperymentalnej akceleracji 3D:

    # pacman -S nouveau-dri

Tip: Po zaawansowane instrukcje, zobacz Nouveau.

##### Karty graficzne ATI

Właściciele kart ATI mają dwie opcje dotyczące sterowników (oprócz sterwonika vesa):

- Otwarty sterownik radeon dostarczany w pakiecie xf86-video-ati. Zobacz radeon feature matrix po szczegóły.
- Własnościowy sterownik fglrx dostarczany w pakiecie catalyst znajdujący się w AUR. Wspiera tylko nowe karty (HD2xxx i nowsze). Znajdował się wcześniej w repozytorium extra, jednak od marca 2009, zaprzestano oficjalnego wsparcia z powodu niezadowolenia z jakości i tempa rozwoju sterownika. Zobacz ATI Catalyst po więcej informacji.

Otwarty sterownik jest rekomendowany. Zainstaluj go:

    # pacman -S xf86-video-ati

Tip: Po zaawansowane instrukcje, zobacz ATI.

##### Karty graficzne SiS

Karty SiS nie są oficjalne wspierane w Linuksie. Mimo to, trzy mniej lub bardziej przestarzałe sterowniki mogą być zainstalowane z oficjalnych repozytoriów:

    # pacman -S xf86-video-sis

lub

    # pacman -S xf86-video-sisusb

lub

    # pacman -S xf86-video-sisimedia

Jeśli żaden z nich nie działa, szukanie sterownika w AUR i jego kompilacja (razem z możliwym downgradem pakietu xorg-server) to jedyne wyjście.

Tip:

- Możesz dowiedzieć się więcej o obecnym stanie sterowników sis na stronie http://dri.freedesktop.org/wiki/SiS.
- Po zaawansowane instrukcje, zobacz SiS.

#### Instalacja sterowników urządzeń wejściowych

Udev powinien wykryć twój sprzęt bez problemów, a evdev (xf86-input-evdev) to nowoczesny sterownik urządzeń wejściowych, obsługujący prawie wszystkie urządzenia. Dlatego, instalacja sterowników zwykle nie jest potrzebna. Evdev został już zainstalowany jako zależność Xorg.

Jeśli evdev nie obsługuje twojego urządzenia, zainstaluj potrzebne sterowniki z grupy xorg-input-drivers.

Po kompletną listę dostępnych sterowników, przeszukaj bazę pacmana:

    # pacman -Ss xf86-input | less

Note: Potrzebujesz xf86-input-keyboard i xf86-input-mouse jeśli zamierzasz wyłączyć automatyczne wykrywanie urządzeń, w przeciwnym przypadku, evdev będzie sterownikiem wszystkich urządzeń wejściowych.

Użytkownicy laptopów (lub ekranów dotykowych) powinni zainstalować pakiet synaptics, aby umożliwić konfigurację touchpada/ekranu dotykowego:

    # pacman -S xf86-input-synaptics

Tip: Po informacje na temat ustawiania i rozwiązywania problemów z touchpadem, zobacz artykuł Touchpad.

#### Konfiguracja X (opcjonalnie)

Warning: Własnościowe sterowniki zwykle wymagają ponownego uruchomienia komputera po instalacji i konfiguracji. Zobacz NVIDIA lub ATI Catalyst po szczegóły.

Serwer X potrafi przeprowadzić autokonfigurację, dzięki temu może funkcjonować bez pliku `xorg.conf`. Jeśli chcesz skonfigurować X manualnie, zobacz stronę Xorg.

##### Nieamerykański układ klawiatury

Jeśli nie używasz amerykańskiego układu klawiatury, musisz go ustawić w `/etc/X11/xorg.conf.d/10-evdev.conf`:

    Section "InputClass"
        Identifier "evdev keyboard catchall"
        MatchIsKeyboard "on"
        MatchDevicePath "/dev/input/event*"
        Driver "evdev"
        Option "XkbLayout" "pl"
    EndSection

Jeśli chcesz używać innego wariantu układu (np. Dvorak), dodaj następujące opcje do powyższej sekcji:

    Option "XkbLayout" "pl"
    Option "XkbVariant" "dvorak"

Tip: Większość środowisk graficznych ustawia układ klawiatury niezależnie i zwykle nie ma potrzeby ustawiać go w konfiguracji X.
Note: Opcja XkbLayout może używać innych oznaczeń niż polecenia km czy loadkeys. Lista dostępnych układów i wariantów może być znaleziona w `/usr/share/X11/xkb/rules/base.lst` (zobacz linie znajdujące się poniżej `! layout`). Przykładowo, układ gb odpowiada "English (UK)".

#### Test serwera X

Ta sekcja wyjaśnia, jak ustawić domyślne środowisko X z xorg-twm, aby przetestować Xy. Poniższa sekcja objaśnia instalację wybranego środowiska graficznego lub menedżera okien.

Zainstaluj domyślne środowisko:

    # pacman -S xorg-twm xorg-xclock xterm

Jeśli Xorg został zainstalowany przed stworzeniem konta użytkownika, pozostanie w katalogu domowym szablon pliku `.xinitrc`, który musi zostać usunięty lub wyedytowany przed uruchomieniem X. Usunięcie go spowoduje uruchomienie domyślnego środowiska przy uruchomieniu serwera X.

    $ rm ~/.xinitrc

##### Szyna wiadomości

Note: Możesz pominąć tę sekcję, dopóki nie zainstalujesz pakietu, który zależy od dbus, musisz jednak pamiętać o ustawieniu demona kiedy to zrobisz.

Zainstaluj dbus:

    # pacman -S dbus

Uruchom demon dbus:

    # rc.d start dbus

Note: `/usr/sbin/rc.d` to polecenie specyficzne dla Archa, które działa jako skrót do uruchamiania demonów zamiast korzystania z pełnej ścieżki `/etc/rc.d/demon`.

Dodaj dbus do linii `DAEMONS` w `/etc/rc.conf`, aby był uruchamiany razem z systemem:

    DAEMONS=(... dbus ...)

##### Uruchomienie serwera X

Note: Skrót klawiszowy Ctrl-Alt-Backspace używany do zabijania serwera X jest uznany za przestarzały i nie umożliwi wyjścia z tego testu. Możesz włączyć skrót `Ctrl-Alt-Backspace` edytując `xorg.conf`, jak opisano tutaj.

Obydwa następujące polecenia znajdują się w pakiecie xorg-xinit. W końcu, uruchom X:

    $ startx

lub

    $ xinit -- /usr/bin/X -nolisten tcp

Powinno pojawić się kilka okien, a mysz powinna działać. Możesz opuścić środowisko graficzne użwając polecenia `exit`, dopóki nie wrócisz do terminala.

Jeśli ekran staje się czarny, nadal możesz przełączyć się do innej konsoli (np. używając `CTRL-Alt-F2`), na ślepo wpisać root, nacisnąć `Enter`, wpisać hasło roota i nacisnąć `Enter`.

Możesz spróbować zakończyć proces serwera X używając `/usr/bin/pkill` (z wielką literą X):

    # pkill X

Jeśli pkill nie działa, uruchom komputer ponownie używając:

    # reboot

##### W przypadku błędów

Jeśli nastąpi jakiś problem, szukaj błędów w `/var/log/Xorg.0.log`. Linie zaczynające się na `(EE)` oznaczają błąd, a zaczynajace się na `(WW)` to ostrzeżenia, które mogą sygnalizować inne problemy.

    $ grep EE /var/log/Xorg.0.log

Błędy mogą być także znalezione w wyjściu serwera X w konsoli, z której został uruchomiony.

Zobacz artykuł Xorg po szczegółowe instrukcje i rozwiązania problemów.

##### Potrzebujesz pomocy?

Jeśli po skonsultowaniu się z artykułem Xorg nadal masz problemy i potrzebujesz porady na forum Archa, zainstaluj wgetpaste:

    # pacman -S wgetpaste

Użyj wgetpaste i podaj linki do następujących plików szukając pomocy na forum:

- `~/.xinitrc`
- `/etc/X11/xorg.conf`
- `/var/log/Xorg.0.log`
- `/var/log/Xorg.0.log.old`

Przykład użycia:

    $ wgetpaste /sciezka/do/pliku

Umieść odpowoednie linki w swoim poście na forum. Pamiętaj o dostarczeniu informacji o posiadanym sprzęcie i zainstalowanych sterownikach.

Note: Bardzo ważne jest dostarczenie dokładnych informacji przy rozwiązywaniu problemów z serwerem X. Kiedy szukasz pomocy na forum, umieść w poście wszystkie opisane wyżej informacje.

#### Fonty

W tym momencie, powinieneś(aś) zainstalować zbiór fontów TrueType fonts, ponieważ tylko nieskalowalne fonty binarne są dostępne domyślnie. DejaVu to zbiór wysokiej jakości fontów z dobrym wsparciem Unicode:

    # pacman -S ttf-dejavu

- Strona Konfiguracja fontów zawiera informacje o konfiguracji renderingu fontów, a strona Fonty zawiera sugestie fontów i instrukcje instalacji.

#### Wybierz i zainstaluj interfejs graficzny

System X Window dostarcza podstawowego frameworku do tworzenia graficznego interfejsu użytkownika (GUI).

Note: Wybór środowiska graficznego lub menedżera okien to bardzo subiektywna decyzja. Wybierz środowisko najlepsze dla twoich potrzeb.

Menedżer okien (Window Manager, WM)
  Kontroluje położenie i wygląd okien aplikacji łącznie z X Window System. Zobacz Menedżery okien po więcej informacji.

Środowisko graficzne (Desktop Environment, DE)
  Wykorzystuje serwer X, aby dostarczyć funkcjonalny i dynamiczny interfejs użytkownika. Zwykle zawiera menedżer okien, ikony, aplety, panele, tapety, zbiór towarzyszacych aplikacji i różne ułatwienia. Zobacz Środowiska graficzne po więcej informacji.

Note: Możesz zbudować własne środowisko używając wybranych aplikacji i menedżera okien.

Po instalacji środowiska graficznego, możesz przejść do Ogólne porady po różne porady.

#### Sposoby uruchamiania środowiska graficznego

##### Manualny

Możesz uruchamiać serwer X manualnie z terminala zamiast uruchamiać go automatycznie przez system. Po polecenia specyficzne dla wybranego środowiska, zobacz jego stronę w wiki. Po bardziej ogólne komendy serwera X, zobacz odpowiednią sekcję na stronie wiki Xorg.

##### Automatically

Możesz chcieć, aby pulpit uruchamiał się automatycznie razem z systemem zamiast uruchamiać X manualnie. Zobacz Menedżer logowania po instrukcje dotyczące menedżera logowania luub Uruchamianie X przy starcie po dwie metody, które nie wymagają użycia menedżera logowania.

## Appendix

Po listę aplikacji, które mogą być użyteczne, zobacz Popularne aplikacje.

Zobacz Ogólne porady po listę porad dotyczących skalowania prędkości procesora czy renderingu fontów.

## Zobacz także

- Easy Arch Linux Install Tutorial

Categories:

- Getting and installing Arch (Polski)
- About Arch (Polski)
- Polski